Sanatçıların Hayali Mıntıkaları

Düşünmek ve yazmak için aradığım “kendime ait bir odayı” Tokatlıyan Han’da buldum. Hanın ruhuna uygun olarak odama atölye yerine avukat ve muhasebecilerin isimlendirdiği şekilde yazıhane demeyi seçtim. Bir araştırmacı olarak hanı “içeriden” gözlemlemek gibi bir amacım olmasa da yerleştiğim andan itibaren bir etnograf gibi gözlem yapmak ve tanıklık biriktirmek çok başat bir reflekse dönüştü. Bu refleks kayda dönüştükçe, bugünün tarih yazımına küçük de olsa bir katkı potansiyeli kazandı. Bir etnograf gözüyle hanla ilişkime dair tuttuğum ilk notlardan biri:

Bu handa yıllardır bir hayalet gibi geziniyorum. Neredeyse on beş yıldır, çoğunlukla Beyoğlu’nda yalnız olduğum zamanlarda, hanın önünden geçerken aniden direksiyonu içeri kırıyor; iki iş ya da koşuşturma arasında kısa bir gezintiye çıkıyorum. Hanın içine her girişimde bildiğim bir dükkân kapanmış ya da sahipleri hanı terk etmiş oluyor. Yerlerine yeni insanlar da gelmiyor. Dükkanların içinde üreterek ömür geçirenler burayı terk ettiğinde, dükkanların renkli vitrinleri yavaş yavaş kararmaya başlıyor. Camekanın arkasından görünen kalıntılar kısa sürede tozla kaplanıyor. Burada zamanın kokusu keskin. Hanın girişinde beni kapıda karşılayan, morlara bürünmüş kadının sepetindeki keselerden süzülen buram buram lavanta kokusunu alıyorum.

Handa kalanlar da giderse ne olur? Bu mekan, insanlar olmadan yalnızca mekanın kaba iskeleti ve içindeki izler aracılığıyla geçmişini taşıyabilir mi? Geçmiş yaşamdan kalan işaretler yaşayanların hafızası aracılığıyla bedenleşemiyorsa yaşamayan mimarlık, öznelerini kaybetmiş tarih ya da kesintiye uğratılmış bellek nasıl işimize yarayacak? Bu sorularla birlikte ruhunu nispeten koruyabilmiş olan bu handa içine yerleşeceğim kilisenin arka bahçesine bakan o kendime ait kılacağım odayı arıyorum. (Mayıs, 2022)

Düşünsel bir üs kurmak için yerleştiğim han, müşterek bir yaşam alanına, yer yer otonomiye imkân tanıyan kolektif bir mekana dönüştü. Köhnemiş ve terk edilmişlik duygusunun baskın olduğu, artık yaşama döndürülemez olarak hafızalara kazınmış, 2000’li yıllardan bugüne içindeki dolaşımın ve hareketin giderek azaldığı bu yer, sanatçılarla birlikte yeniden canlandı. Şatafatlı zamanlarıyla kıyaslanamasa da, küçük esnafıyla bir üretim mekanı olma işlevini kısmen sürdürüyor. Küçük esnaf ve sanatçılar, bu ortak mekanı paylaşarak aynı ekosistemin parçalarını oluşturuyorlar. Beyoğlu’nu derinden etkileyen, soylulaştırmanın yersiz-yurtsuz bırakan doğasına karşı durabilmek için bu kültürel ekosistemi koruyabilmek önem taşıyor.

Tokatlıyan, sanatçılar için kendine özgü bir mekansal deneyim: Gözden ırak olmasının yanında merkezi bir konumda, canlılık içinde kuytu yaratmaya müsait; tarihinden kopmamış yani kaybedilmemiş, sanatçıların gelişiyle de ritmini yeniden bulmuş bir yer. Beyoğlu’nda sermayeye teslim edilen pasajlar ve hanlar arasında hala eski ruhundan tamamen uzaklaşmamış bir yapı. Hanın ikinci ve üçüncü katına yerleşen sanatçılardan[1] epeyce önce burada bulunan sanatçılar da var.[2] Kalan Müzik’in yanı sıra, zaman içinde hanı mesken edinen müzisyenler ve yaklaşık on yıldır burada stüdyosunda Ermeni müziği odağında alternatif müzik üreten Vomank grubu burada.[3] Handa müzisyenlerin varlığı mekanın seslerini çeşitlendirdiği gibi görsel sanatlarla müzik arasında disiplinler arası bir etkileşimi de mümkün kılıyor. Tokatlıyan Oteli’nin geçmişte sanat, edebiyat ve müzik dünyası için uğrak bir yer olduğu bilgisini de hatırlatayım.[4]

Hanın sanatçılar için bir yaşam sahasına dönüşmesinde benim de tesadüfen bir rolüm oldu. Burada yazıhane kiraladıktan sonra atölye arayan sanatçıların ve kültür insanlarının oda kiralamalarına ön ayak olmak kartopu etkisi yarattı. Tanıdık isimlerin başka isimleri buraya davet etmesiyle, birbirini tanıyan ve yeni tanışıklıklar yaratarak dayanışmayı önemseyen bir topluluk oluştu.

Kısa süre sonra, Balo Sokak’taki Akademililer Sanat Merkezi’nin kullandığı binanın tadilata girmesi de buranın dönüşümünde başka bir etken oldu. Tokatlıyan’ın eski binalarına yakınlığı sebebiyle yeni atölye mekanlarını hana kaydırdılar. Sonuçta iki yıl içinde han küçük bir mahalleye dönüştü. Sadece atölye kiralayan sanatçılar değil, hanla bağ kuran ve arada ziyarete gelenlerin sayıları da epeyce arttı. Misafirler giderek çoğalıyor, sanat alanının güncel tartışmaları kalabalık konuşmaların konusu oluyor. Birbirine nöbetleşe modellik yapan sanatçılar; eskizler, desenler, boyalar birer ekslibrise dönüşen han kapılarının önüne yayılıyor. Mekanı sarmalayan zaman ile dış dünyanın zamanı arasındaki fark hissediliyor.

Etnograf refleksiyle Tokatlıyan’da bir günün akışını anlattığım saha notlarından bir kuple:

Beyoğlu’nun erken saatlerini seviyorum. Herkes dükkanını açıp önünü süpürme ve mal yükleme telaşındayken hayatın uyanışına şahit oluyorum. Beyoğlu’nun tüm farklı halleri içinde emeğin ve yaşam enerjisinin en çok hissedildiği anlar bunlar sanırım. Kargalar geceden kalan çöpleri kurcalıyor. Yüküm varsa tramvaya biniyorum, yoksa Tünel’den hana doğru, handa o günümü nasıl geçireceğimi düşünerek yürüyorum. Hana genellikle ana giriş kapısından giriyorum. Saat çok erken değilse lavanta satan Sevinç Abla kapıda oluyor. Onunla konuşarak güne başlamak iyi geliyor. Asansörün önünde canlı renkte gömleğiyle ve güler yüzüyle İsa beni karşılıyor. Hana gelişimden bu yana onunla ayrı bir hukukumuz var. Asansöre kartımı basıyorum. İkinci kata vardığımda henüz kimse gelmemişse, koridordaki elektrik şalterini çeviriyorum ve katın ışıklarını yakıyorum. Sanatçıların odalarının kapılarındaki resimlere göz gezdirerek “botanik” bahçesine bakan pencerenin önüne geliyorum. Yaz günüyse han boşluğundaki açık pencerelerden kimlerin orada olduğunu kontrol ediyorum. Bir nefes alıyorum. Koridordan kıvrıldıktan sonra anahtarlarımı şıkırdatarak odama varıyorum. İlk iş kahve yapmak ve kahve olurken çiçekleri sulamak. Gün işte böylece başlıyor. (Mart, 2023)

Sanatçıların üslupları ve üretim pratikleri, dolayısıyla sanatla kurdukları ilişki birbirinden oldukça farklı. Dayanışma ihtiyacına, politik bakışa ve yaşamın ritmine göre yakınlıkların değişkenlik gösterdiği bir ortam var. Hanın monolitik ve homojen olmaması bir avantaj olmakla birlikte, kolektif işlere yönelik ortak karar alma süreçlerinde kuşaklararası iletişim, yatay örgütlenme ve hiyerarşik söyleme dair farklı tutumlar da göze çarpıyor. Han sanatçılarının ortak ilkeler etrafında buluşmuş bir inisiyatif olmadığı, komşuluk zemininde bir araya gelmiş bir sanatçılar topluluğu olduğunu söylemek daha doğru görünüyor. Handa yıllar boyunca yaşayan ve üreten kesimler değişirken anlatılarla birlikte mekanın hafızası da yeniden kuruluyor, katmanlı ve derinleşen bir gündelik hayat bilgisi birikirken artık kira bedellerinin sanatçılar için makul olmayışı gelecekle ilgili belirsizliği derinleştiriyor.

Tarlabaşı’nın Manastırı

Sanatçıların sahası sayılabilecek bir başka örnek olan Manastır’ın da aynı Tokatlıyan gibi mimari ve tarihsel nitelikleriyle özgün bir hikayesi var. İstanbul Sanat Merkezi adıyla anılan Manastır, Tarlabaşı’nda sanatçılar için yaşam alanına dönüşüyor. 1843 yılında aslen Ermeni Katolik Kız Okulu olarak hizmet vermeye başlayan Beyoğlu Anarad Higutyun Mektebi, 1982 yılında semtin okul için uygun olmadığı gerekçesiyle kapatılıyor[5] 1988 yılında Cahide Sonku’nun hikayesini anlatan Cahide isimli TRT dizisinin mekanı olması, sanatçılar için serüvenin başlangıç noktası. Anarad Hığutyun Vakfı ile anlaşmaya varılmasıyla mekan, film platosu olarak işlev görmeye ve sanatçılarla ilişkilenmeye başlıyor. Bu süreç 2006 yılına kadar devam ediyor. Tiyatrocular, ressamlar, performans sanatçıları, dansçılar, oyuncular, dernekler ve tanınmış simalar mekana peyderpey yerleşiyorlar.[6] Mekana özgü performanslarla yenilikçi tiyatro biçimlerinin gerçekleştiği, terasta gece programlarında müzik dinletilerinin ve partilerin yapıldığı, ressamların üretime devam ettiği bu yer aynı zamanda bağımsızların ve toplumsal hareketlerin de belleğinde yer buluyor.[7] Manastır, 2007’de Toros Anonim Şirketi’ne aslına uygun biçimde bakım ve onarım koşuluyla kira karşılığında tahsis ediliyor.[8] 2013 yılında ise beş katlı binanın Tarlabaşı Yenileme Projesi kapsamında otuz yataklı bir otele dönüşeceği haberleri dolaşıma giriyor.[9]

1980 darbesinin yıkıcı etkileriyle şekillenen 1990’lı yıllar, sermaye ile sanatın ilişkisinde neoliberal ekonomik birikimin belirleyici olduğu bir dönemi işaret ederken, sanatsal ifadenin ve yaratıcı güçlerin mekansal olarak örgütlendiği bu yapı kayıt dışı ve bağımsız bir biçimde varlık gösteriyor. Politik baskıyla sıkışan alan, akıntıya karşı yüzme refleksine yönelen kolektif bir tutuma ev sahibi oluyor. Dışlanan kimliklerin, yerli ve yabancı göçmenlerin, yeraltı kültürünün meskeni olan Tarlabaşı’nda, mahalle sakinleri ve sanatçılar arasında “soylulaşmayan” bir beraberliğin sembolü sayılabilir Manastır.[11]

2000’lerde Tarlabaşı’nda bu binayı ilk gördüğümde tuğla kırmızısı sıvası, tavan genişliklerini işaret eden kat aralıkları, kemerli pencereleri ve süslemeleri radarıma takılmıştı. Ancak buranın sanatçıların vahasına dönüşen eski bir okul binası olduğunu henüz bilmiyordum.

Cetvelle çizilmiş bir kesik gibi, Tarlabaşı’nın bir bulvar aracılığıyla Beyoğlu’ndan koparılışını anlatan ve yönetmenliğini Hilmi Etikan’ın üstlendiği Tarlabaşı… Tarlabaşı… filmini izlemek, sarsıcı bir deneyimdi. [13] İkinci Dünya Savaşı’na özgü film sahnelerini andıran, harabelik duygusunu iliklere kadar hissettiren o filmde, gelecek endişesini gözlerinde okuyabileceğimiz, mahallesinin yıkımını penceresinden acıyla ve şaşkınlık içinde seyretmek mecburiyetinde bırakılanlar vardı. Tarlabaşı Bulvarı’nın kenarında sanatçıların yaşamıyla filizlenen Manastır’ın açılışı henüz bir yılını doldurmadan Tarlabaşı… Tarlabaşı… filmi ödül aldı.[14] Ben filmi seyredeli yirmi yıldan fazla bir zaman oldu. Bugünlerde, filmde Çiçek Pasajı’nda yakasından gülünü eksik etmeyen akordeoncu Madam Anahit’in, bina yıkıntıları önünde müziğiyle tuttuğu yasın görüntüleri sosyal medyada yeniden dolaşıma girmiş durumda.

Bu kent neoliberal politikalar eşliğinde yıkımla biçim değiştirirken şehrin yaratıcı özneleri nefes alabilecekleri yeni mahzenler arıyor, nadiren de olsa buluyor. Ancak yeni dinamikler bu mekanları da dönüştürüyor ve sonunda onlar da kaybediliyor. Buna rağmen, mekanların auraları, sıra dışı insanlar ve tanıklık edilen olaylar ortak bir hafızaya kazınıyor. Kayıplar zamana yayılmakla birlikte zihinlerde varlıklarını sürdürüyor.

Manastır ve Tokatlıyan arasında mülkiyetleri, Ermeni kilise vakfı eliyle yönetilmeleri, gayrimüslimlerin mirasıyla şekillenmeleri, çokkültürlü ve farklı disiplinlerin alanı olabilmeleri gibi epeyce ortak payda var. Manastır’da oda kiralamak isteyenler arasından özellikle sanatçıların seçilmesi, Tokatlıyan’da belli katlarda ortak yoğunluklara dikkat edilerek hareket edilmesi gibi ortak eğilimler de var. Tokatlıyan’da geçmiş deneyimler ışığında mekan kiralamak isteyenlerle mülakat benzeri bir görüşme yapılıyordu. Mekana kabulün diyalogla gerçekleşmesi buradaki komşuluk ekosistemini gözetmek içindi. Bu eski iki mekanın başka bir ortak noktası ise konforsuz nitelikleri olabilir. Örneğin Manastır’da atölye sahibi sanatçılardan biri olan İnci Eviner’in tuvalet şartlarının çok kötü olduğunu vurguladığı röportajını[15] okurken aradaki on beş yıllık farka rağmen Tokatlıyan’da bir yıldır tuvaletlerin yenilenmesi konusunda çetin bir mücadele verdiğimiz aklıma geliyor. Bugünün modern yaşam beklentilerini karşılama konusunda eksikliklere rağmen her sabah İnci Eviner gibi biz de büyük bir heyecanla hana gidiyoruz. Eskimiş yüzeylerin ve nesnelerin zamanı genişlettiği, kokuların, renklerin ve karşılaşmaların gündelik hayatı biçimlendirdiği bir mekanda olduğumuz duygusunda ortaklaşıyoruz.

Yurdu ve Ruhu Yitmiş Narmanlı

Beyoğlu’nda sanat ve kültür tarihi açısından sanatçıların tarihsel olarak yaslandığı, sanatsal üretim pratiklerini doğrudan etkileyen ama bununla sınırlı kalmayan, toplumsal alanın besleyici bir kaynağı ve uğrak noktası haline gelen Narmanlı Yurdu da yaşanabilir bir Beyoğlu’nun çokkültürlü evrenine su taşıyan yerlerden biriydi. Manastır’da olduğu gibi aynı avluya bakan sanatçı odalarıyla[16], Tokatlıyan’da olduğu gibi farklı kültürel kavrayışların ve sanatsal ifade biçimlerinin aynı yaşam alanını paylaştığı bir dünyaydı. İstiklal Caddesi’nin yoğun yaya akışından içeri doğru kıvrıldığınız anda; kedilerin, havuzu çevreleyen akasya ve mor salkımların arasından geçtiğimiz, insani ölçeğiyle varlığına şaşırdığımız bir dokusu vardı. Yetmiş yılı aşkın bir süre boyunca hanın bekçiliğini üstlenen Raşit Bey[17] ve ailesinin geçmişini bilmek, 1970 yılında hana gelen ve o tarihten itibaren burada yaşayan Miktat Şahin’in yaşamına kısmen tanıklık etmek, hanın tarihini yerinden edilme hikayeleri ile birlikte düşünmemi sağlıyor. Handan gelip geçenlerin, sanatçıların ve yazarların anlatıları sayesinde hanın hikayesi bugüne ulaşıyor.

Abdullah Biraderler’in fotoğrafhanesi Narmanlı’daydı. 1940’lı yıllarda Ahmet Hamdi Tanpınar Huzur romanını burada yazdı ve Narmanlı’da oluşu kitabının karakterlerine yansıdı, İstanbul ile ilişkisine nüfuz etti.[18] Tanpınar’ın odasının pencerelerini perde yerine gazete kağıtlarıyla kapladığı ve makul bir miktarda kira ödediği bilinir.[19]

Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Aliye Berger, Heykeltıraş Firsek Karol ve Zühtü Müridoğlu da Narmanlı’da atölyeleri olan sanatçılardır. Hana sık sık gelip gidenler arasında Haldun Dormen, Sabahattin Eyüboğlu ve Türkiye’nin ilk kadın heykeltraşlarından Mari Gerekmezyan[20], ressam Zeki Faik İzer, Adalet Cimcoz ve Mehmet Ali Cimcoz vardır. Sofralar, şarkılar ve sohbetler…

D grubu sanatçılarının ilk resim sergisi burada açıldı. Resim sergilerinin açıldığı Mimoza Şapkacısı da alt kattadır. Ulus Gazetesi’ne çalışan Neş’et Atay, Jamanak Gazetesi, Andrea Kitabevi ve yeraltı kültürüyle ilişkisi vurgulanarak anılan sahaf ve plakçı dükkânı Deniz Kitabevi handaydı.[23] Suriye Apartmanı’nda idarehanesi bulunan Rumca Apoyevmatini Gazetesi burada basıldı.[24] 2000’li yıllarla birlikte handan kiracılar çıkmaya ve han boşalmaya başladı. Arif Keskiner’in tanıklığı bu atmosferi şöyle özetler:

Narmanlı Han’ın içinde Bedri Rahmi’nin atölyesi vardı. Sonradan galeri oldu orası filan. Üst katta da Halikarnas Balıkçısı’nın kız kardeşi Aliye Berger onun üst katta atölyesi vardı. Ayda bir filan orada bir kokteyl verirdi Aliye abla. Biz de giderdik bedava içki içmek için. Sarı votkalar yapardı […] Yıllar sonra Abidin abinin ilk sergisi Narmanlı’da açıldı. Bedri Rahmi’nin Galerisi’nde. Ben de birkaç tane resim aldım oradan, kardeşime de aldırdım. Abidin abiyle tanışmıştım Moskova’da yıllar önce. Narmanlı Han’ın öyle bir şey vardı. Bir de orada Atıf abinin ilk ortaklık yaptığı Yerli Film diye bir şirket kurmuştu. Orhan Günşınay’la ortak. İlk yazıhanesi oradaydı Narmanlı’da. Girişte karşıda solda. Güzel bir yerdi.[25]

Narmanlı Han, 1831 yılında Rus Sefaret Binası olarak inşa edilen Beyoğlu’nun en eski yapılarından biriydi. 19. yüzyıl ortalarından itibaren Rus hapishanesi olarak kullanıldı, 1917 Ekim Devrimi’nden sonra İstanbul’a gelen Rus mültecilerle handa hayat canlandı. Troçki de Büyükada’ya gitmeden önce Narmanlı’da ve Tokatlıyan Oteli’nde kalmıştır.

1933 yılında Erzurum’un Narman ilçesinden tüccar kardeşler Avni ve Sıtkı[28] Narman Narmanlı’yı satın aldılar. Para kazanmaktan yana derdi olmayan kardeşlerin sanata olan sevgisi ve aza tamah eden tutumları sayesinde hanın odalarının ucuz bedellerle sanatçılara ve yayınevlerine kiralanmasıyla Han bir yurt, sanatçıların yuvası oldu.[29] Bazen mekanların toplumsallaşması, insani ilişkilerle örülmüş ortak bir alana yapılan mütevazı bir davetle başlıyor. Burada kurulan dünya, mülk sahiplerini mekanın minnettarlık duyulan gerçek sahiplerine dönüştürüyor.

Narmanlı Han’da, toplumsal hareketlerin özneleri ve sivil toplum bileşenlerinin katılımıyla, yapının özgün dokusunun korunmaması, bellekteki yerinin yaralanması, avludaki ağaçların kesilmesi, mekanın ticarileştirilmesi gibi gerekçelerle eylemler düzenlendi. Narmanlı Han’ın kendi tarihine tezat olarak dönüştürülmesi eleştirildi.

Eskiye dair hatırımda kalanlar var. Narmanlı’nın kapısından bakardım. Miktat Amca avludaysa bir hâl hatır sorar, çayını içerdim. Ziyaretler sıklaştıkça yavaş yavaş kedileri de tanımaya başladım. Ailecek sevdiklerini bildiğim için annemin mevsiminde yaptığı meyve kurusu ya da pestilden götürürdüm yanımda. Miktat Amca son görüşmemizde “Geçmişi anlatmak için biraz daha zamana ihtiyacım var,” demişti. İhtiyaç duyduğu o zaman dolmadan Narmanlı’yı terk etmek zorunda kaldı ve bir süre sonra da hayatını kaybetti. Kederlerine tanığız.

Zeki Müren, Orhan Gencebay, Müjdat Gezen, Atıf Yılmaz hepsini anlatacağım ama bana zaman tanıyın. Zor bir dönemden geçiyorum. Narmanlı’nın kitabını yazmayı bile düşünüyorum. Konuşurken şimdi herkes gözümün önüne geldi. Aliye Berger, Bedri Rahmi, Ferit Edgü… Babamın iyi hatırladığı Ahmet Hamdi Tanpınar’ın hep kucağında taşıdığı bir siyah kedisi varmış. Ben burada hep kalburüstü, kültürlü insanlarla yaşadım. Narmanlı’nın kedilerine her gün yemek getiren Sarkis Bey, balık pazarından onlara yemek taşıyan Meral Hanım vardı. Meral Hanım varını yoğunu kedilere yedirdi. Babamla beraber beslerlerdi. Avukatlık, hakimlik, veterinerlik neredeyse her şeyi bilen Dalay Lama ile üç sene kalan Turan Bey vardı… (Mayıs 2015) [32]

Aklımdaki sorular çeşitleniyor. Acaba eskiden hanın girişinde asılı duran “Narmanlı Han No: 390” tabelası şimdi nerede? Bugün ancak bu tabelanın taklidiyle karşılaşıyoruz.

Bundan sonrası öznelerin değiştiği ama benzer hikayelerle karşılaştığımız bir süreç. Narmanlı Han Erkul Kozmetik’in sahibi Mehmet Erkul ve Eteksan Tekstil’in sahibi Tekin Esen tarafından 57 milyon dolara satın alındı. Restorasyon çalışması iki buçuk yıla yakın sürdü. Sadece Miktat Amca ve ailesi değil, avluda yaşayan kediler de yerlerinden edildi. Önce Tünel civarına, ardından Beyoğlu’nun farklı köşelerine dağıldılar. Bu yüzden Narmanlı, bir ailenin ve yüzlerce kedinin yerinden ediliş öyküsünün mekanıdır.

Paraya tahvil edilemeyenle ilgili olan bu örnekler, öznelerin mekanla kurduğu ilişkiye dair tahayyüllerimizi zenginleştiren ve sanat alanındaki ihtiyaçlar üzerine düşünmemizi gerektiren referanslar taşıyor.

Sanatçı ekosistemiyle beraber zaman içinde kaybettiğimiz Manastır ve Narmanlı, üreten öznelerin sahiplenebileceği mekanlar olmaktan çıktılar. Tokatlıyan Han ise potansiyellerini aktarmaya çalıştığım bağlamın dışında Beyoğlu’nda rayiçlere yaklaşan kiralar yüzünden sanatçılar için kalıcı bir mekan olmaktan uzaklaşıyor. Geçici, ticari beklentilerin öncelikli sayılarak yönetilmesinden endişe duyulan bir yere dönüşüyor. Beyoğlu’nda yeni bir atölye kurmanın zorlukları ve imkansızlıkları üzerine endişelenirken İstanbul’un başka bir semtinde ya da başka bir şehirde var olmanın ekonomik olarak kronik ve can yakıcı bir sorun olduğunu da unutmamak gerek.